Z. Szot – Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku

Z dotychczasowych doświadczeń dotyczących wpływu terapii ruchowej na funkcjonowanie osoby autystycznej wynika, że niewątpliwie powoduje ona korzystne zmiany w motoryce dziecka i rozwoju komunikacji. [Szot, Błeszyński, 2002]. Poprawa motoryki osoby autystycznej wyraża się w lepszym funkcjonowaniu lokomocji, zręczności, skoczności, rzutów i równowagi. [Szot 2003, 2004 a, b]. Jak dotąd nie stwierdzono, czy dobór odpowiedniego programu ruchowego może wpłynąć również na przyśpieszenie opanowania umiejętności pływackich dziecka. W tym celu realizowano dwa programy: jeden objął prowadzenie ćwiczeń w sali gimnastycznej, celem usprawnienia ruchowego i koordynacji wyrażonej pomiarem równowagi statycznej. Drugi – to ćwiczenia zastosowane w nauce pływania.

Obiektem zainteresowań badawczych był chłopiec w wieku 11 lat, uczęszczający do integracyjnej klasy Szkoły Podstawowej w Gdańsku, zdiagnozowany w wieku 3 lat w San Diego testem Form E2 B. Rimlanda jako dziecko autystyczne, w stopniu lekkim. W wieku 4 lat poddany został testowi Profilu Psychoedukacyjnego (PEP – R) E. Schoplera, oceniającemu poziom jego rozwoju (naśladowanie, percepcja, motoryka mała, motoryka duża, koordynacja wzrokowo-ruchowa, komunikacja i mowa czynna). Dobre wyniki uzyskane przez chłopca w teście PEP – R umożliwiły skonstruowanie indywidualnego programu nauczania oraz podjęcie przez chłopca nauki w szkole masowej. Ćwiczył codziennie z matką w domu i z terapeutką w szkole tylko wtedy, gdy nie zrozumiał zadania postawionego przez nauczyciela. Jest dzieckiem bardzo aktywnym, a z rodzicami uprawia wiele form ruchowych np. kąpiele w wodzie, jazdę na nartach, wycieczki rowerowe, wędrówki piesze po górach itp. Charakteryzuje się nikłą zdolnością do naśladownictwa, brakiem trwałej koncentracji uwagi i ma duże trudności z mową.

W jego terapii ruchowej zastosowano metodę stymulowanych seryjnych powtórzeń, w której ćwiczenia realizowano w formie ścisłej i zadaniowej. Forma ścisła miała za zadanie nauczenie ruchu poprzez serię powtórzeń, a zadaniowa ukierunkowywała kompleksowo akty ruchowe, nie dające się posegregować w pojedyncze, odrębne wycinki możliwe do powtarzania seriami np. przejście po torze przeszkód, przebiegnięcie określonego dystansu, jazda na nartach, nurkowanie, poślizgi na wodzie i inne. Starano się odpowiedzieć na pytanie, czy prowadzona, ukierunkowana terapia ruchowa polepszy motorykę, która jako komponent koordynacji przyśpieszy opanowanie umiejętności pływackich dziecka. Dla stwierdzenia poprawy zdolności motorycznych posłużono się testem Progress Assessment Chart (PAC) .

Zastosowano również metodę testu statokinezjometrycznego dla oceny stanu równowagi statycznej [Kubiczkowa, Szkup, 1974]. W ocenie stanu równowagi posłużono się platformą statokinezjometryczną (posturograf), służącą do graficznej rejestracji przemieszczeń ciała w postawie spionizowanej w czasie i przestrzeni, uzależnionej od różnicy napięć, w poszczególnych grupach mięśni. Wychylenia odbywały się w czterech kierunkach: płaszczyźnie strzałkowej do przodu i do tyłu jako składowej y+ i y – oraz w płaszczyźnie czołowej w prawo i w lewo jako składowe x + i x – [ Kubiczkowa, 1975, s.14]. Dodatkowo zastosowano kamerę cyfrową dla oceny postępów dziecka i rejestracji zmian w motoryce dużej. Rejestracja posłużyła również do uchwycenia zmian ruchowych w trzy miesięcznych badaniach: na początku rozpoczęcia ćwiczeń, a także po ich zakończeniu. Ćwiczenia prowadzono w sali gimnastycznej, wyposażonej w kompletny sprzęt sportowy. W tym okresie chłopiec odbył powtarzając ćwiczenia 20 zajęć po 30 minut każde. Rodzaj ćwiczeń przedstawiono w tab. 1. Z danych tych wynika, że chłopca poddano oddziaływaniu wielu grup różnorodnych ćwiczeń, dotychczas nieznanych np.: skoki do dołu z gąbkami jak również seryjne podskoki na batucie lub chody po wysokich równoważniach. Ćwiczenia te poprzedzały wejście chłopca na basen dwa razy w tygodniu po 45 min. Takie przygotowanie motoryczne dziecka było bazą wyjściową do ćwiczeń w środowisku wodnym. Oprócz powyższego terapeuta bezpośrednio przed wejściem z chłopcem do wody aplikował mu na brzegu ćwiczenia pomocnicze do nauczania wybranego stylu (grzbietowego lub dowolnego). W sumie dziecko odbyło 22 zajęcia, co oznacza, że w sali gimnastycznej przebywało 11 a w wodzie 16,5 godziny. Jak wynika z zestawienia, znaczącą część czasu poświęcono na ćwiczenia oddechowe, nurkowania i wypornościowe – łącznie 130 powtórzeń, 44 skoki do wody i 29 poślizgów (tab.2).

Tab. 1. Rodzaj ćwiczeń zastosowanych w sali gimnastycznej u dziecka autystycznego P.S. przed nauką pływania w okresie 1 III – 30 V 2004r.

Źródło: Opracowano w oparciu o: Muchowski J., Efekty terapii ruchowej dziecka autystycznego. Praca magisterska B.G. AWFiS w Gdańsku 1995. Promotor: Z. Szot, s.45.

W ten sposób przygotowano P.S. do innego środowiska, oswajając go z wodą. Po tych zabiegach przeprowadzono ćwiczenia podstawowe do nauki pływania stylem grzbietowym, w których przepłynął on ponad 2 km przy pomocy nóg. Te ćwiczenia spowodowały, że po 3 miesiącach chłopiec przepłynął 1325 m stylem grzbietowym, a dowolnym 725 m. W efekcie 3 miesięcznej terapii czas przepłynięcia 25 m stylem grzbietowym wyniósł 32 s. i był lepszy od stanu początkowego o 25 s. W tym przypadku jednoznacznie stwierdzono, że postępy w pływaniu były wynikiem usprawnienia ruchowego chłopca, prowadzonego w sali gimnastycznej i w wodzie przez terapeutę przy współpracy rodziców. Sądzić należy, że równolegle z rozwojem motoryki u chłopca kształtowała się równowaga statyczna jako ważny komponent koordynacji ruchowej, bez której nie było by tak znaczących postępów w pływaniu (synchronizacja pracy nóg i rąk, poziome ułożenie tułowia w stosunku do płaszczyzny wody, położenie głowy w leżeniu tyłem na wodzie).

Tab. 2. Rodzaj ćwiczeń w wodzie wykonywanych przez dziecko autystyczne P.S. w okresie 1 III – 30 V 2004r.

Źródło: tab 1, Muchowski J., Efekty …, op., cit. s.47

Równowagę statyczną zbadano 3 razy. Pierwszy raz pod koniec 2001 r. jako stan wyjściowy (diagnoza), drugi w maju 2002, po 3 miesięcznych ćwiczeniach, prowadzonych metodą SSP i trzeci w maju 2004, po terapii ruchowej, prowadzonej w sali gimnastycznej i w basenie. Z analizy przeprowadzonych badań wynika, że wszystkie parametry określające równowagę statyczną uległy poprawie. Odchylenie standardowe w lewo-prawo – 0.881 (poprawa w stosunku do badania pierwszego o 0.595) przód-tył – 1.064 (poprawa o 0.881), długość całkowita – 33.182 (poprawa o 79.973). Amplituda L – P w pierwszym badaniu wyniosła 13,8, a w trzecim 3.67, a więc poprawa o 10,13, amplituda P – T poprawiała się o 9,88. Poprawiły się również parametry rozkładu odchyleń w lewo – prawo, które w pierwszych badaniach diagnostycznych wyniosły 1,476, po trzech miesiącach ćwiczeń 1,2, a po kolejnych ćwiczeniach 0,881. Podobną poprawę zanotowano w stosunku do wartości średniej próby oddzielnie dla osi x oraz y. Odchylenie standardowe w przedziale – 1D dla odchylenia w przód i w tył wyniosło 1,945, a w trzecim badaniu 1,064 (poprawa o 0,881). Odchylenie standardowe w przedziale – 2D wyniosło 1,681 w badaniach diagnostycznych, a w ostatnich (trzecia próba), 0,517 (poprawa o 1,164).

W praktyce oznacza to, że poprawiła się równowaga statyczna , będąca jednym z komponentów koordynacji ruchowej, tak potrzebnej w nauce pływania, w której oprócz ruchów czysto technicznych (skoordynowanie pracy ramion i nóg) dochodzą dodatkowo trudności z innym środowiskiem – wodnym – nieprzychylnym dla człowieka ze względu na konieczność nauczenia się oddychania. Poprawienie koordynacji ruchowej chłopca niewątpliwie przyczyniło się do łatwiejszego wykonywania wielu złożonych ruchów w wodzie takich jak: ćwiczenia wypornościowe, oddechowe, nurkowanie, skoki do wody i poślizgi. W efekcie prowadzonej terapii stwierdzono poprawę w usprawnieniu ruchowym, które znacząco wpłynęło na przyswojenie umiejętności pływackich chłopca.

Po trzymiesięcznej, ukierunkowanej terapii ruchowej u chłopca zanotowano postęp w czterech, z pięciu zdolności motorycznych. Największą różnicę zanotowano w równowadze jako jednej ze zdolności motorycznych koordynacji ruchowej. Potwierdzeniem tego spostrzeżenia są rezultaty uzyskane w równowadze statycznej, w której po trzymiesięcznych badaniach polepszyły się wskaźniki dotyczące odchyleń standardowych, wychyleń w lewo i prawo, przód i tył, a także amplitudy wychyleń lewo-prawo i w przód-tył. Zaobserwowano również pozytywne zmiany umiejętności pływackich.

Po trzymiesięcznych ćwiczeniach zmniejszył się kąt ugięcia bioder podczas leżenia na wodzie, co spowodowało wyższe , prostolinijne ułożenie ciała. Zaobserwowano także bardziej efektywną pracę nóg, poprawiającą koordynację pracy ramion i nóg. Efektem tych pozytywnych zmian było przepłynięciem stylem grzbietowym jednej długości basenu 25 m., w czasie 32 sekund. Oprócz powyższych zmian zanotowano opanowanie skoku na nogi, na głęboką wodę, przewroty w przód i w tył pod wodą, nurkowanie z wyławianiem krążków hokejowych z dna basenu i opanowanie ćwiczeń tzw. wypornościowych: „korek” i „meduza”.

Główną rolę w tym postępie przypisać należy rodzicom i terapeucie, prowadzącym zajęcia na sali gimnastycznej i pływalni.

Bibliografia

1. Kubiczkowa J., Szkup K. (1974) Statiokinezjometria. Technika i zastosowanie. Otoloryng. Pol., s.3, 279-286.
2. Szot Z. (2003) Development of motor skills in children with autism, induced by motion therapy. Sportovně pohybově aktivity ve vztahu ke zdravi a kralitě života. Masarykova Universita v Brne. Fakulta sportivnych studii. Soubor referăti z mezinărodni Konference Konane. 12-14.XI.2003, s. 71.
3. Szot Z. (2004a) Kształtowanie zdolności motorycznych dzieci z cechami autystycznymi pod wpływem ukierunkowanej terapii ruchowej. W: Aktywność ruchowa ludzi w różnym wieku. „Albatros” Szczecin, s. 441-447.
4. Szot Z. (2004b) Autyzm. Terapia ruchowa, badania interdyscyplinarne. AWFiS w Gdańsku, s.95 – 138.
5. Szot Z., Błeszyński J.(2002) Terapia ruchowa a rozwój komunikacji osób z autyzmem. Rocznik Naukowy AWFiS,. Tom XIII, Gdańsk, s. 5-18.