Źródło: Rzecznik Praw Dziecka, Gdańsk, 13 września 2001

Podmiotowość dziecka przez obowiązujące rozwiązania prawne jest uznawana w sposób jednoznaczny. Jest to standard praw dzieci określony w Konwencji o Prawach Dziecka ratyfikowanej przez większość krajów członkowskich ONZ. Znajduje ona wyraz w zapisach Konstytucji RP oraz w kodeksowych zapisach prawa rodzinnego.
Zarówno Konwencja, jak i przyjęte w Polsce rozwiązania prawne w sposób naturalny podkreślają prawo dziecka do szczególnej ochrony w ramach trzech podstawowych kryteriów:

- Ochrony, jako prawa do ochrony m.in. przed takimi formami zachowania jak: opuszczeniem, złym traktowaniem, wykorzystaniem,
- Pomocy, jako prawa dostępu dziecka do pewnych świadczeń i usług: edukacji, opieki zdrowotnej, bezpieczeństwa socjalnego itp.,
- Uczestnictwa, jako prawa dziecka do współdecydowania o sobie i wolności uczestniczenia.

Można stwierdzić, że stwierdzenie Janusza Korczaka: “Dzieci nie są dopiero, dzieci już są ludźmi”, znalazło urzeczywistnienie w obecnie obowiązującym systemie prawa międzynarodowego, jak i wewnętrznego.
Każde dziecko, z uwagi że jest dzieckiem wymaga szczególnej opieki i troski, w tym właściwej opieki prawnej. Wszystkie instytucje publiczne; sądy, opieka społeczna, szkoły, władze administracyjne, organizacje pozarządowe w swoich działaniach wobec dzieci powinny kierować się nakazem, jak najlepszego zabezpieczenia interesów dziecka. To zawodowy i prawny obowiązek osób i instytucji działających na rzecz dzieci.
Jednym z takich problemów, które wymagają podjęcia wszelkich działań w celu zabezpieczenia i ochrony interesów dziecka jest przemoc.

Przemoc

Wśród spraw najczęściej zgłaszanych do Biura Rzecznika Praw Dziecka ta problematyka zajmuje poczesne miejsce. Przemoc wobec dzieci oraz przemoc rówieśnicza są częstym tematem w mediach. Trwają kampanie przeciwko przemocy, organizowane są wszelkiego typu sejmiki, konferencje, sympozja naukowe. Podejmowane są różnorodne próby przeciwdziałania.
Jako Rzecznik Praw Dziecka zobowiązanie do podejmowania działań zmierzających do ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem, demoralizacją, zaniedbaniem oraz innym złym traktowaniem – uważam za jedno z najważniejszych swoich zadań.
Z uwagi na charakter i przedmiot dzisiejszej konferencji pragnę przedstawić Państwu swoje refleksje i zapatrywania dotyczące prawa dziecka do szczególnej ochrony przed wszelkimi formami przemocy oraz przedstawić propozycję rozwiązań systemowych w tej dziedzinie.
Istnieje wiele definicji przemocy, a specjaliści toczą spory o trafność poszczególnych określeń. Do celów niniejszego wystąpienia przyjąłem, że przemoc to fizyczne i psychiczne krzywdzenie dziecka, uwarunkowane wieloma zespołami przyczyn. To naruszenie autonomii dziecka, to zagrożenie dla społecznie uznawanych wartości moralnych, to wreszcie zakłócenie wewnątrzrodzinnych relacji, naruszenie obowiązujących norm prawnych.
Ze zjawiskami krzywdzenia dziecka mamy do czynienia przede wszystkim w sytuacjach:

- Przemocy fizycznej stosowanej wobec dziecka,
- Wykorzystania seksualnego dziecka,
- Maltretowania psychicznego (emocjonalnego) dziecka,
- Zaniedbania dziecka.

Zagadnieniem związanym z problematyką przemocy jest zjawisko przemocy rówieśniczej i agresji, występujące szczególnie na terenie szkoły, a także innych zakładów opiekuńczych i wychowawczych. Niezwykle ważnym zagadnieniem jest przemoc w mediach – bez wątpienia oddziaływująca na psychikę i rozwój osobowy dziecka.
Istotnym problemem, poza definicją, na jaki natrafiają osoby zajmujące się przemocą jest określenie granicy pomiędzy oddziaływaniami wychowawczymi, oddziaływaniami mieszczącymi się w ramach władzy rodzicielskiej a działaniami noszącymi jednoznacznie znamiona przemocy. W wielu przypadkach trudno jest ustalić czy działania wobec dziecka, np.: oddziaływania wychowawcze, organizacja zajęć edukacyjnych, “przymuszanie” do określonych – akceptowanych społecznie – zachowań uwarunkowane są dobrem dziecka a ich sprawca – nauczyciel, wychowawca, rodzic, działał kierując się interesem dziecka. Trudno jest też oddzielić działania mające na względzie interes i ambicje własne – dorosłych, których efektem jest szkodliwość postępowania wobec dzieci, od działań mających na celu przekazanie dziecku pozytywnych wzorców zachowań i ochronę dziecka przed potencjalnymi zagrożeniami.
Do czynników utrudniających rozróżnianie zjawiska i nie pozwalających na skuteczne eliminowanie zachowań o charakterze przemocowym należy zaliczyć normy i stereotypy obowiązujące w danej społeczności i dotyczące sfery wychowania dzieci, zasad posłuszeństwa a w niektórych środowiskach panującej kultury przemocy. Są to głównie: przemoc emocjonalna, wymuszanie posłuszeństwa, aprobata i stosowanie kar cielesnych wyrażające się w przekonaniu – kary cielesne nie są przemocą. Świadczą o tym stereotypowe powiedzenia typu: “Dzieci i ryby głosu nie mają”, “Wolno wojewodzie, a nie tobie…”.

Przemoc w rodzinie

Dziś wiemy, że przemoc w rodzinie jest zjawiskiem obecnym w różnych kulturach, środowiskach i grupach społecznych. Przemoc w rodzinie to także norma sprawowania władzy i kontroli nad innymi członkami rodziny (współmałżonek, dzieci). Przemoc odgrywa dużą rolę w etiologii i uwarunkowaniach nieprzystosowania społecznego dziecka.
Zachowania agresywne, obrazy przemocy, których świadkami i uczestnikami są dzieci uczą je agresywnego zachowania, wskazują niewłaściwy sposób rozwiązywania konfliktów – zjawisko modelowania agresji. Dziecko z roli ofiary łatwo może przejść do roli sprawcy przemocy. Mechanizm ten działa w środowisku szkolnym: przemoc rówieśnicza, zjawisko fali, zachowania w grupach nieformalnych. Przemoc w domu, ale także w mediach, przekłada się bardzo często na postawy dziecka w szkole.
Należy pamiętać, że przemoc w otoczeniu to życie dziecka w ciągłym strachu, stresie i napięciu. U nastolatków może skutkować brakiem pozytywnych modeli relacji w związkach, może generować postawy i wzorce zachowań.
Znajduje to wyraz w wypowiedziach wielu osób podczas odbywających się obecnie gminnych i powiatowych debat w ramach akcji “Dzieciństwo bez przemocy”, np.: “Mnie ojciec bił, ja biłem swoje dzieci i proszę, zarówno ja, jak i dzieci wyrośliśmy na porządnych ludzi”.
W większości przypadków przemoc pozostaje w ukryciu, zamknięta w czterech ścianach mieszkań i domów.
Na stosunek rodzica do dziecka często wpływ mają relacje rodzic – dziecko w poprzednim pokoleniu, rodzice odtwarzają przemoc wobec siebie samych. Z badań wynika, że bite matki maltretują swoje dzieci dwukrotnie częściej.
Powyższe stwierdzenia świadczą o tym, jak ogromne znaczenie w wychowaniu dzieci ma jakość międzypokoleniowych relacji.

Przemoc rówieśnicza

Zagadnieniem związanym z problematyką przemocy jest zjawisko przemocy rówieśniczej i agresji, występujące szczególnie na terenie szkoły.
Wszelkie raporty, analizy i opracowania informują o wzroście zjawiska niedostosowania społecznego dzieci i młodzieży szkolnej. Corocznie prasa i programy telewizyjne informują o zjawiskach “fali”, przemocy rówieśniczej i agresji, o wzroście zagrożenia narkotykami i innymi używkami. Także nauczyciele wskazują przemoc rówieśniczą i agresję wobec dorosłych jako największe problemy wychowawcze. Jednocześnie specjaliści wskazują, że przyczyny agresywnych zachowań dzieci i młodzieży leżą poza szkołą. Ich zdaniem, są one w niewłaściwym modelu wychowania, braku czasu dla dziecka, spędzaniu przez nie czasu wolnego bez pozytywnych ofert wychowawczych, w niekontrolowanym dostępie do mediów i gier nacechowanych agresją.
W obliczu narastającej fali agresji w szkołach podejmowane są działania oparte na ograniczeniu autonomii szkoły, poprzez sięganie po identyfikatory, zamykanie szkół, pomoc policjantów i straży miejskiej. Działania te spotykają się z aprobatą opinii publicznej, mediów, są akceptowane przez nauczycieli i rodziców.
Moim zdaniem tego typu środki to ostateczność. Szkoły powinny radzić sobie z problemami przemocy i agresji w ramach oddziaływań wychowawczych zawartych w szkolnych programach.
Szkolny system wychowawczy, wspierając proces wychowania dziecka w rodzinie, powinien przygotować dzieci i młodzież do radzenia sobie w kontaktach społecznych, powinien:

- Kształtować umiejętności współdziałania i współżycia społecznego, w tym umiejętność mediacji, negocjacji i rozwiązywania konfliktów,
- Uczyć dokonywania wyborów opartych o oceny moralne i etyczne wynikające z przekazywanego przez rodzinę i szkołę systemu wartości,
- Przygotowywać do odpowiedzialności za siebie i innych,
- Rozwijać sfery poznawcze, kształtując intelekt oraz rozwijać uczucia i emocje,
- kształtując sferę duchową,
- Uczyć dbałości o zdrowie i rozwój fizyczny.

System wychowawczy szkoły powinien zakładać zbieżność oddziaływań wychowawczych, być spójny w zakresie norm i zasad wypracowanych w ustroju szkolnym: statut, obszar samorządności uczniowskiej, regulaminy, prawa i obowiązki, system nagród, kar, zakazów i nakazów.
Dobra szkoła to taka, której klimat wychowawczy sprawia, że dzieci i młodzież czują się w niej bezpiecznie, mają poczucie sprawstwa we wszystkich obszarach jej działalności.
Wprowadzana reforma edukacji stwarza szansę na realizację wizji dobrej i bezpiecznej szkoły. Rzeczywistość szkolna to wciąż obszary nie wykorzystanych możliwości.

Skala przemocy

Zjawisko przemocy domowej na przestrzeni ostatnich lat dynamicznie nabiera znaczenia. Jest to związane z coraz lepszym rozeznaniem problemu, jak tez powszechnym wdrożeniem przez Policję procedury “Niebieskich Kart”, Trudno natomiast jednoznacznie określić skalę zjawiska i jego dynamikę – spadek lub wzrost.
Przemoc domowa w statystykach ogólnopolskich Policji opartych o procedury “Niebieskiej Karty” to wg. danych za 2000 rok:
- Blisko 480 000 interwencji w domach, w tym: 86 000 interwencji dotyczyło przemocy, 37 000 udokumentowanej przemocy, 57 000 konfliktów z zagrożeniem przemocą,
- Ogółem stwierdzono 117 000 ofiar przemocy, w tym: 28 000 dzieci do lat 13-u, 15 500 nieletnich powyżej13 roku życia,
- Pod wpływem alkoholu było 85% sprawców przemocy,
- Badania przeprowadzone w Polsce oraz w innych krajach naszego kręgu kulturowego wykazują, że dzieci młodsze krzywdzone są częściej niż dzieci starsze. Chłopcy częściej niż dziewczynki. Najsurowszych kar doświadczają chłopcy w wieku 3 do 5 lat. U dzieci starszych (10 – 14 lat) stosowanie przemocy spada o ok. 25%. Przemocy doświadcza ok. 30% młodzieży w wieku 15-17 lat, dzieci dorosłe w ok. 8%. W wieku starszym częściej karane są dziewczynki. (Dane z publikacji I. Pospiszyl, “Razem przeciw przemocy”),
- Badania specjalistów zachodnich wskazują, że co najmniej 25% dorosłych kobiet i 10% mężczyzn było wykorzystywanych seksualnie przed 16 rokiem życia, z tego aż 30-35% w związkach kazirodczych,
- Badania krajowe potwierdzają światowe tendencje: 25% dziewcząt i 22 % chłopców poddanych zostało oddziaływaniu pornografii, 9% dziewcząt i 2 % chłopców – pobudzaniu narządów płciowych, 5,4% dziewcząt i 1,9% chłopców stało się ofiarami różnego typu czynów lubieżnych,
- Wykorzystanie seksualne dzieci najczęściej występuje w kręgu osób bliskich i znajomych, okres największego ryzyka to: 10-15 lat dla dziewcząt i 3-12 lat dla chłopców (są wykorzystywani głównie przez mężczyzn). (I. Pospiszyl),
- Ok. 200 dzieci trafia do polskich szpitali z rozpoznaniem tzw, syndromu dziecka maltretowanego. (Dane Państwowego Instytutu Higieny).
Przedstawiając powyższe dane należy mieć świadomość istnienia trudnej do określenia liczby nie zgłoszonych przypadków przemocy.
Dotychczasowe próby przeciwdziałania
Od początku lat 90-tych zaczęło w Polsce powstawać wiele lokalnych telefonów zaufania, w tym dla ofiar przemocy. Powstawać zaczęły punkty konsultacyjne, ośrodki interwencji kryzysowej, hostele i schroniska dla ofiar przemocy prowadzone głownie przez organizacje pozarządowe. Od 1996 roku działa ogólnopolski numer telefonu “Niebieska Linia” prowadzony przez Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie “Niebieska Linia”.
Ministerstwo Zdrowia we współpracy z Państwową Agencją Rozwiązywania Problemów Alkoholowych PARPA, pełnomocnikami samorządów ds. rozwiązywania problemów alkoholowych oraz organizacjami pozarządowymi organizuje i inicjuje corocznie konferencje programy przeciwdziałania i kampanie medialne i plakatowe poświęcone przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, przemocy wobec dzieci. Tegoroczna kampania odbywa się pod hasłem “Dzieciństwo bez przemocy”.
Do znaczących działań na rzecz przeciwdziałania przemocy należy zaliczyć wprowadzenie przez Policję od 1998 roku na terenie całego kraju procedury “Niebieskie Karty”. Procedura ta przeznaczona jest dla służb patrolowo-interwencyjnych i do pracy dzielnicowych. Program “Niebieskie Karty” pozwala na dokumentowanie interwencji policji w sprawach przemocy domowej – opis i zarejestrowanie zjawiska przemocy – udzielenie informacji o możliwości pomocy ofiarom przemocy – uruchomienie działań interwencyjnych i pomocowych na rzecz ofiary.
W wyniku zmian ustrojowych, w tym reformy samorządowej, do zadań samorządów przeszły problemy pomocy dziecku i rodzinie, opieki nad dzieckiem oraz ochrony dziecka przed przemocą. Szczególna rola w budowie zintegrowanego systemu pomocy na poziomie powiatu przypadła powiatowym centrom pomocy rodzinie. Do zadań powiatów należy: opracowanie powiatowej strategii rozwiązywania problemów społecznych, prowadzenie ośrodka interwencji kryzysowej, podejmowanie działań wynikających z rozeznanych potrzeb.
Do świadomości społecznej coraz szerzej dociera informacja o roli i znaczeniu mediów i ich wpływie na postawy i zachowania, w tym także związane z praktycznym stosowaniem przemocy.
Propozycje zmian systemowych
W obliczu narastającego zjawiska przemocy należy odpowiedzieć sobie na pytanie: czy w Polsce mamy system przeciwdziałania przemocy?
Po analizie istniejącego stanu rzeczy moja odpowiedź na to pytanie jest negatywna. Diagnoza aktualnej sytuacji prawnej i instytucjonalnej wskazuje, że:

1. W działaniach dotyczących przeciwdziałania przemocy dominują formy represyjne. To policja usytuowana jest w centrum rozwiązywania problemu (Niebieskie Karty). Większość interwencji i wynikających z nich form pomocy związana jest z działaniami policji.
2. Brak jest dostatecznej ilości form pomocy opartych o metody mediacyjne, terapię ofiary i sprawcy.
3. W sytuacjach wymagających interwencji i pomocy istnieje duża bezradność ofiar i świadków przemocy nikła znajomość innych poza policją form pomocy. Z badań OBOP-u wynika, że przeciętny obywatel zapytany: do kogo by się udał o pomoc będąc świadkiem przemocy?, w 60% wskazuje na policję i telefon 997, w 10% wskazuje na telefon zaufania (nie znając numeru). Znajomość takich form pomocy jak ośrodek interwencji kryzysowej, “jakaś” organizacja pozarządowa nie przekracza 3%,
Chcąc mówić o systemie przeciwdziałania przemocy należy zapewnić jego powszechność zarówno w zakresie dostępności dla każdego poszukującego pomocy jak i interweniującego. Należy zwrócić większą uwagę na formy pomocy oparte o oddziaływania mediacyjne, profilaktyczne i prewencyjne. Należy wzmocnić PCPR-y zarówno pod względem finansowym i kadrowym a także organizacyjnym. Przypomnę, że ośrodki interwencji kryzysowej działają w około 15% powiatów. Strategie rozwiązywania problemów społecznych są w większości powiatów na etapie projektów mniej lub bardziej zaawansowanych.
Po analizie dotychczasowych rozwiązań krajowych oraz analizie doświadczeń i rozwiązań przyjętych w innych krajach (chociażby rozwiązań brytyjskich oraz doświadczeń belgijskich związanych z głośną aferą pedofila Detruff), proponuję stworzenie rozwiązania systemowego w skali kraju opartego o struktury samorządowe powiatu. (Na poziomie gmin rozwiązanie zbyt kosztowne połączone z brakiem specjalistów, na poziomie województwa zbyt odległe od problemu.)

Kierunkowy plan RPD ochrony dziecka przed przemocą

1. Budowa systemu pomocy i wsparcia opartego o powiatowe centra pomocy rodzinie, jako koordynatora i zarządzającego systemem. Do standardów systemu na szczeblu PCPR-u powinny należeć:
- telefon informacyjno-interwencyjny (jeden numer w całym kraju łączący rozmówcę z danym powiatem),
- rejestr sprawców przemocy,
- komisja-zespół ds. określenia charakteru i formy pomocy, z kierownikiem podejmującym decyzje co do formy i kierunku pomocy oraz zakresu interwencji (w skład zespołu powinni bezwzględnie wchodzić profesjonaliści ? ludzie obeznani z tą interdyscyplinarną problematyką,
- wielozakresowa pomoc z wykorzystaniem wszystkich specjalistów i placówek pomocy istniejących na danym terenie,
- koordynacja działań wszystkich instytucji i służb zajmujących się problemem przemocy z możliwością powierzania zadań organizacjom pozarządowym.
2. Zaostrzenie prawa karnego za przestępstwa wobec dzieci, z wyodrębnieniem przestępstwa znęcania się nad małoletnim.
3. Podjęcie pracy ze sprawcą przemocy
- w zakładzie karnym – praca resocjalizacyjna i psychoterapeutyczna,
- po opuszczeniu zakładu – terapia, monitorowanie zachowań (kuratorzy sądowi).
4. Rozszerzenie form pracy z ofiarami przemocy
- ograniczenie procedur sądowych – ograniczenie przesłuchań (”najlepiej raz”),
- przyjęcie zasady izolacji sprawcy, nie ofiary (w szczególnie uzasadnionych przypadkach),
- rozbudowa form pomocy: psychoterapeutycznej, socjalnej, medycznej i innych.
Wzmocnienie planu rozwiązań systemowych przeciwdziałania przemocy wobec dzieci wymaga także podjęcia wielu działań związanych z respektowaniem podmiotowości dziecka w działalności organów władzy publicznej oraz postępowaniu sądowym, m.in. poprzez realizację:
- obowiązku wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka przez organa władzy publicznej,
- przestrzegania prawa dziecka do wyrażania opinii, występowania w sądzie we własnych sprawach,
- informowania dziecka i jego przedstawiciela prawnego o przysługujących dziecku prawach,
- ochrony interesów dziecka w postępowaniu sądowym poprzez:

- wnioskowanie o uchylenie jawności rozprawy, zwłaszcza gdy sprawa dotyczy przestępstw przeciwko wolności seksualnej obyczajowości oraz przeciwko rodzinie i opiece,
- wnioskowanie o przesłuchanie pokrzywdzonych w pierwszej kolejności, przed przeprowadzeniem innych dowodów,
- wnioskowanie o przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego, ofiar gwałtu oraz znęcania się bez obecności oskarżonego, o ile są przesłanki wskazujące, że obecność ta mogłaby oddziaływać krępująco,
- kierowanie do sądu wniosków o uchylenie niewłaściwych pytań naruszających godność osobistą lub sferę prywatną pokrzywdzonego, a nie mających znaczenia dla istoty sprawy.

Za sprawę niezwykle istotną dla wzmocnienia proponowanych rozwiązań uważam ograniczenie przemocy w mediach i grach komputerowych do bezpiecznego minimum. Sprawy te już stały się przedmiotem moich wystąpień i w najbliższej przyszłości będą w dalszym ciągu obiektem prac Biura Rzecznika Praw Dziecka.
Powyższe przykłady są ilustracją jak wiele trzeba zmienić w praktyce funkcjonowania instytucji publicznych oraz w obszarach prawa by w pełni zrealizować zasadę kierowania się przez wszystkich najlepiej pojętym interesem dziecka.
Przedstawioną powyżej propozycję rozwiązań systemowych prezentowałem środowiskom: sędziów i prokuratorów, kuratorów sądowych, nauczycieli i wychowawców, samorządowców, pracowników socjalnych, działaczom organizacji pozarządowych w czterech województwach: kujawsko-pomorskim, warmińsko-mazurskim, zachodniopomorskim i pomorskim. Wszędzie spotkała się ze zrozumieniem i akceptacją. Podkreślano, że realizacja tej koncepcji wymaga wzmocnienia etatowego i finansowego PCPR-ów oraz zmian w zapisach ustawowych. Mam świadomość konieczności podjęcia działań prawnych, organizacyjnych i finansowych. Uważam jednak, że dobro dzieci wymaga podjęcia wszelkich niezbędnych działań profilaktycznych i prewencyjnych by ochronić je przed przemocą i zapewnić szczęśliwe dzieciństwo.

Stosowny wniosek w tej sprawie zamierzam złożyć na ręce parlamentarzystów i administracji rządowej.